Khi mới chụp ảnh, mình từng nghĩ rằng độ sâu trường ảnh chỉ đơn giản là xoá phông nhiều hay ít. Sau một thời gian, mình mới nhận ra đó chỉ là phần nổi dễ thấy nhất.

Trên thực tế, độ sâu trường ảnh ảnh hưởng trực tiếp đến cách người xem đọc một bức ảnh, cảm giác họ dừng lại ở đâu, và điều gì được coi là quan trọng trong khung hình.

Độ sâu trường ảnh không phải là một công thức kỹ thuật để áp dụng máy móc. Nó là một lựa chọn mang tính cảm xúc, phản ánh cách nhiếp ảnh gia nhìn và kể câu chuyện của mình. Hiểu đúng về độ sâu trường ảnh giúp bạn chụp có chủ đích hơn, thay vì chỉ xoay khẩu theo thói quen.

Độ sâu trường ảnh là gì?

Độ sâu trường ảnh (Depth of Field – DOF) là khoảng không gian trong ảnh mà các chi tiết được hiển thị rõ nét. Những gì nằm ngoài khoảng này sẽ dần trở nên mờ đi, tuỳ theo mức độ nông hay sâu của DOF.

Nếu DOF nông, chỉ một phần nhỏ của khung hình là nét, phần còn lại mờ rõ rệt. Nếu DOF sâu, gần như toàn bộ cảnh từ trước ra sau đều rõ. Điều quan trọng là: DOF không phải là một đường ranh cứng, mà là sự chuyển tiếp dần dần giữa nét và mờ.

Trong thực tế chụp, mình nhận ra rằng DOF không tồn tại độc lập. Nó luôn gắn với góc nhìn, khoảng cách và cách mình đứng trước cảnh vật. Cùng một thiết lập máy, nhưng chỉ cần tiến lên hoặc lùi lại, cảm giác của bức ảnh đã khác.

Vì sao độ sâu trường ảnh quyết định cảm giác của một bức ảnh?

Một trong những vai trò lớn nhất của độ sâu trường ảnh là dẫn dắt ánh nhìn. Người xem thường sẽ nhìn vào vùng nét trước tiên. Vì vậy, DOF chính là cách nhiếp ảnh gia nói với người xem rằng: “Hãy nhìn vào đây.”

Khi DOF nông, chủ thể được tách ra khỏi bối cảnh. Điều này tạo cảm giác tập trung, riêng tư, thậm chí là cô lập. Trong chân dung hoặc street photography, DOF nông thường khiến người xem chú ý ngay vào ánh mắt, cử chỉ, hoặc khoảnh khắc rất nhỏ.

Ngược lại, DOF sâu giữ lại nhiều thông tin bối cảnh hơn. Khi đó, chủ thể không đứng một mình, mà tồn tại trong không gian xung quanh. Với mình, DOF sâu thường mang lại cảm giác kể chuyện rõ ràng hơn, đặc biệt khi bối cảnh đóng vai trò quan trọng ngang với nhân vật.

Quan trọng nhất, DOF ảnh hưởng đến nhịp thở của bức ảnh. Ảnh DOF nông thường “ngắn hơi”, cảm xúc mạnh nhưng gọn. Ảnh DOF sâu thì “dài hơi”, người xem có thời gian quan sát và khám phá.

Độ sâu trường ảnh khác gì với ảnh xoá phông?

Đây là chỗ rất nhiều người nhầm lẫn, và mình cũng từng như vậy. Xoá phông chỉ là một hệ quả thị giác của DOF nông, chứ không phải là bản chất của DOF.

Một bức ảnh có DOF nông nhưng vẫn không “xoá phông đẹp” nếu bối cảnh phía sau không đủ xa hoặc không có cấu trúc ánh sáng phù hợp. Ngược lại, có những bức ảnh DOF không quá nông nhưng vẫn tạo cảm giác tách lớp rất tốt nhờ ánh sáng và bố cục.

Khi chỉ tập trung vào xoá phông, người chụp dễ rơi vào việc chạy theo khẩu lớn mà quên mất câu chuyện. DOF nên được hiểu là công cụ để kiểm soát mức độ thông tin, chứ không phải để làm mờ cho vui.

Ba yếu tố kỹ thuật ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh

Về mặt kỹ thuật, DOF bị chi phối bởi ba yếu tố chính:

1. Khẩu độ

2. Tiêu cự

3. Khoảng cách từ máy đến chủ thể

Ba yếu tố này luôn tương tác với nhau. Trong thực tế, bạn hiếm khi thay đổi chỉ một yếu tố mà không ảnh hưởng đến yếu tố còn lại. Vì vậy, hiểu DOF không nên dừng ở lý thuyết, mà phải gắn với cách bạn di chuyển và chọn góc chụp.

Mình đã viết kỹ hơn về phần này trong bài 3 yếu tố phơi sáng, nơi mình phân tích mối quan hệ thực tế giữa khẩu độ, tốc độ và ISO khi chụp.

Khẩu độ và cách nó định hình độ sâu trường ảnh

Yếu tố được nhắc đến nhiều nhất khi nói về DOF đó là khẩu độ, và cũng là yếu tố dễ kiểm soát nhất. Khẩu càng mở lớn (f nhỏ), DOF càng nông. Khẩu càng khép (f lớn), DOF càng sâu.

Tuy nhiên, trong thực tế chụp, mình nhận ra khẩu độ không chỉ ảnh hưởng đến DOF, mà còn ảnh hưởng đến cảm giác ánh sáng và không khí của ảnh. Ở khẩu lớn, ánh sáng thường mềm hơn, bokeh mịn hơn, tạo cảm giác nhẹ nhàng. Ở khẩu khép, ảnh sắc nét toàn diện nhưng đôi khi trở nên “kỹ thuật” hơn.

Điều mình hay làm là chọn DOF trước, rồi mới xử lý các yếu tố còn lại. Thay vì hỏi “nên để khẩu bao nhiêu”, mình hỏi “mình muốn người xem nhìn thấy bao nhiêu thứ trong khung hình này”.

Tiêu cự và khoảng cách: hai yếu tố thường bị bỏ qua

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần ống kính tiêu cự dài là sẽ có DOF nông. Thực tế, khoảng cách đến chủ thể mới là yếu tố quyết định mạnh nhất.

Khi bạn tiến gần chủ thể, DOF sẽ mỏng đi rất nhanh, ngay cả với khẩu không quá lớn. Ngược lại, nếu đứng xa, DOF sẽ sâu hơn, dù bạn dùng khẩu lớn.

Trong street photography, mình thường dùng tiêu cự 35mm hoặc 50mm, nhưng rất chú ý đến việc di chuyển cơ thể. Chỉ cần bước thêm một bước, DOF đã khác, và cảm giác ảnh cũng khác.

Kích thước cảm biến có thực sự quan trọng với độ sâu trường ảnh?

Kích thước cảm biến ảnh hưởng đến DOF, nhưng không theo cách đơn giản như nhiều người nghĩ. Cảm biến lớn cho DOF mỏng hơn ở cùng góc nhìn và khẩu độ tương đương. Tuy nhiên, sự khác biệt này chỉ thực sự rõ khi so sánh trong điều kiện giống nhau.

Trong trải nghiệm cá nhân, mình thấy cảm biến ảnh hưởng nhiều hơn đến cách mình tiếp cận cảnh vật, hơn là bản thân DOF. Máy cảm biến lớn thường nặng hơn, khiến mình chụp chậm và có chủ đích hơn. Điều đó gián tiếp ảnh hưởng đến DOF mình chọn.

Kích thước cảm biến cũng đóng vai trò quan trọng, mình đã nói rõ hơn trong bài Kích thước cảm biến máy ảnh.

Độ sâu trường ảnh trong nhiếp ảnh đường phố và đời sống

Với mình, street photography là nơi DOF thể hiện rõ nhất tư duy của người chụp. DOF nông thường tạo ra những khoảnh khắc rất cá nhân, tách chủ thể khỏi dòng người. DOF sâu thì giữ lại bối cảnh, cho thấy mối quan hệ giữa con người và không gian.

Có những ngày mình chọn DOF sâu, chấp nhận ảnh “ít drama” hơn, nhưng bù lại là câu chuyện rõ ràng. Có những ngày mình mở khẩu lớn, chỉ tập trung vào một ánh nhìn hay một cử chỉ rất nhỏ.

Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối. DOF lúc này giống như giọng nói: có lúc cần thì thầm, có lúc cần nói rõ.

Khi nào độ sâu trường ảnh nông giúp kể chuyện tốt hơn?

DOF nông đặc biệt hiệu quả khi:

• Chủ thể có cảm xúc mạnh

• Bối cảnh gây nhiễu hoặc không quan trọng

• Bạn muốn tạo cảm giác riêng tư, tách biệt

Tuy nhiên, nếu lạm dụng DOF nông, ảnh rất dễ trở nên đơn điệu. Mình từng trải qua giai đoạn chụp khẩu lớn gần như mọi lúc, và nhận ra rằng ảnh tuy “đẹp” nhưng thiếu chiều sâu nội dung.

DOF nông chỉ thực sự mạnh khi nó phục vụ câu chuyện, chứ không phải thay thế cho câu chuyện.

Kết luận: Độ sâu trường ảnh là lựa chọn, không phải công thức

Độ sâu trường ảnh không phải là một thông số để tối ưu, mà là một quyết định mang tính cá nhân. Nó phản ánh cách bạn nhìn thế giới, cách bạn muốn người khác nhìn thấy điều bạn thấy.

Khi hiểu DOF như một lựa chọn, bạn sẽ bớt bị ám ảnh bởi khẩu độ hay thiết bị. Thay vào đó, bạn tập trung nhiều hơn vào việc đứng ở đâu, nhìn cái gì, và kể câu chuyện như thế nào. Và đó mới là thứ khiến một bức ảnh ở lại lâu hơn trong tâm trí người xem.